از پیامدهای صنعتی شدن و شهرنشینی شتابان، می توان به پدیده حاشیه نشینی و سکونت گاه های غیررسمی اشاره کرد.

مقدمه
از پیامدهای صنعتی شدن و شهرنشینی شتابان، می توان به پدیده حاشیه نشینی و سکونت گاه های غیررسمی اشاره کرد. حاشیه نشینی در شرایط امروزین ابعاد بزرگ تری یافته و یکی از مسائل مهم کشورها، به ویژه کشورهای کمتر توسعه یافته، محسوب می شود. گرچه عواملی مانند بلایای طبیعی، حوادث اجتماعی و سیاسی، ساختارهای اقتصادی و نارسایی های نظام برنامه ریزی و مدیریت شهری از عوامل تأثیرگذار بر گسترش شهرنشینی می باشد، لیکن انکار نقش مهاجرتهای روستایی امری غیرممکن است. یکی از مسائل مهمی که حاشیه نشینی برای شهر های بزرگ فراهم آورده است، تهدید امنیت انسان ها می باشد. در محلات حاشیه نشین نرخ جرائم و بزهکاری به علت تراکم بالای جمعیت، فقر، باروری بالا، بی سوادی، تضعیف پیوند های اجتماعی، بالا ارزیابی می شود و باعث تهدید خانواده ها در درون این مناطق و مشکلات امنیتی زیادی برای ساکنان شهر های بزرگ به وجود می آورد. تحقیقات نشان می دهند که حاشیه نشینی یک معضل اجتماعی در شهرهای بزرگ می باشد که این امر نشان دهنده ضعف در ساختار اجتماعی، بازتاب فضای بیمار گونه اقتصاد، مدیریت شهری ضعیف، ناکار آمدی برنامه ریزی فضایی منطقه ای و بی عدالتی های اجتماعی اقتصادی در سطح ملی، استانی و محلی است. در واقع می توان اظهار داشت که محلات حاشیه نشین با جرم و آسیب های اجتماعی و کاهش امنیت انسان ها در شهرها تاثیر دارند و مناطق حاشیه نشین به دلیل شرایط محیطی و وجود عناصر نامساعد و همچنین به دلیل ناهمگونی اجتماعی فرهنگی و فقر از جرم خیزترین مناطق شهری محسوب می شوند.
در این پژوهش تهیه بانک اطلاعاتی از جامعه، هدف اقدامات نوسازی به عنوان مهمترین مرحله از فرآیند نوسازی همواره مورد توجه برنامه ریزان و مدیران شهری قرار داشته که به ویژه در چارچوب اقدامات دفتر توسعه محله ای کوی علی آباد مورد توجه قرار گرفته است. لذا در راستای تهیه بانک اطلاعاتی جامع کوی علی آباد و به منظور ارائه تصویری روشن از وضعیت این محله، تلاش شده است تا نسبت به جمع آوری اطلاعات تک تک پلاک های موجود به تفکیک اطلاعات کالبدی، اقتصادی، اجتماعی، جمعیتی و … اقدام نموده و در نهایت ضمن تهیه بانک اطلاعاتی در محیط GIS، نسبت به تنظیم، دسته بندی و تحلیل این اطلاعات اقدام نماید. علی ایحال هرچند استفاده های مختلفی را می تواند به صورت هدفمند از اطلاعات فوق و البته تلفیق آنها بعمل آورد، لیکن به منظور ارائه تصویری روشن از اطلاعات جمع آوری شده تلاش شده است در چارچوب این گزارش نسبت به ارائه اطلاعات موجود در قالب اطلاعات کالبدی، اقتصادی، اجتماعی، جمعیتی و … اقدام نموده که البته به دلیل دسته بندی اطلاعات فوق در محیط GIS این فرصت در اختیار کاربران محترم قرار خواهد داشت تا با ترکیب اطلاعات فوق نسبت به استخراج اطلاعات مورد نیاز خود اقدام نمایند. همچنین به دلیل بستر GIS اطلاعات فوق امکان در اختیار دستگاه های محترم عضو ستاد بازآفرینی شهرستان خواهد داشت تا با اضافه نمودن اطلاعات خود نسبت به تکمیل بانک اطلاعاتی و استفاده از آن متناسب با نیازهای سازمانی خود اقدام نمایند.
حاشیه نشینی در شهرهای بزرگ چالشی برای نظام تصمیم گیری است که حاصل نیاز به تأمین مسکن جوامع بشری بلاخص مهاجرت روستائیان و مردم شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ است.
ضرورت و اهمیت طرح:
سکونتگاه های غیررسمی بخشی از بافت شهری هستند که عمدتا مهاجرین روستایی و تهی دستان شهری را در خود جای داده اند و بدون مجوز و خارج از برنامه ریزی طرح های جامع و تفصیلی در درون و خارج از محدوده قانونی شهرها به صورت خود رو به وجود آمده اند. با سیمایی نازیبا، خدمات ناکافی و ساکنان کم توان و مشاغلی نامطمئن که محیطی آماده برای پذیرش نابهنجاری های اجتماعی و باز تولید فقر را فراهم می سازند و خطرپذیری بالایی در برابر سوانح طبیعی دارند. سکونتگاههای غیررسمی مسائل و مشکلاتی را پیش روی برنامه ریزان شهری، معماران، جامعه شناسان و… قرار داده است که باید به آنها پرداخته شود. به نظر می رسد که مداخله در این گونه بافتها از نوع ساماندهی و توانمندسازی مناسب ترین حالت ممکن است.
کوی علی آباد از جمله سکونتگاه های غیررسمی شهر اهواز بوده که خارج از محدوده و در درون حریم شهر قرار گرفته است و به دلیل انفصال کالبدی با سایر محلات شهری، همجواری با چاه های نفت و فرودگاه و همچنین کمبود در ارایه خدمات زیربنایی و روبنایی، دارای محدودیت های اساسی در رشد و توسعه می باشد. از طرفی با توجه به الگوی ساخت و ساز در محله که ۱۰۰ درصد بصورت شخصی ساز و بصورت ویلایی می باشد، می توان گفت تمامی بازار مسکن محله در اختیار مالکین می باشد. همچنین فقط ۱/۶ درصد پلاک های مسکونی کوی علی آباد نیاز به نوسازی دارند و این نشان دهنده وضعیت مناسب نوسازی املاک توسط ساکنین در محله می باشد. موضوع دیگر در این خصوص آن است که تقاضای واقعی برای مسکن در سطح محله از سوی دو گروه صورت می پذیرد: یکی از طرف خانوارهای جدید تشکیل شده در سطح محله است و دیگر از طرف مهاجرینی است که عمدتا به دلیل شرایط نامناسب مالی، کوی علی آباد را بدلیل مناسب بودن قیمت زمین و مسکن انتخاب نموده اند. از این جهت و با توجه به جمیع جوانب از جمله نوع تقاضای واقعی مسکن، محدودیت های توسعه محله، کمبود خدمات روبنایی و زیربنایی و … می توان گفت کوی علی آباد محدوده ای جذاب برای مشارکت سازندگان و سرمایه گذاران که عمدتا به دنبال منافع اقتصادی هستند، بشمار نمی رود. در همین زمینه اداره کل استانداری خوزستان به تهیه و تصویب سندی در چارچوب و نحوه فعالیت هماهنگ بخش دولتی – عمومی و مشارکت مردمی اقدام نمود تا ضمن توانمندسازی افراد و اولویت بندی نیازهای مردم محلی عملا با رویکردی جدید به مسئله سکونتگاه های غیررسمی از گسترش و عریض شدن این مناطق جلوگیری نماید.

گام اول
نقطه ورود به محله را بیابیم

۱-۱- حساس­سازی و اطلاع­رسانی جامعه محلی

۱-۱-۱- شناسایی کانون­های گردهمایی، پاتوق­ها و مراکز حضور حداکثری جامعه محلی (مساجد، تکایا، مراکز محله، پارک­ها و …)

۱-۱-۲- شناسایی هیئت امنای مساجد، شورایاری­ها، افراد ریش­سفید و معتمد محلی

۱-۱-۳- شناسایی روش­های اطلاع­رسانی و آگاه­سازی جامعه محلی با مشورت هیئت امنای مساجد، شورایاری­ها، افراد ریش­سفید و معتمد محلی

از جمله اقداماتی که توسط دفتر صورت گرفته به شرح زیر انجام صورت پذیرفت:

  • برگزاری نشست­های منظم بصورت ماهانه با شورای معتمدین کوی علی­آباد
  • برگزاری نشست صمیمانه با ساکنین در مساجد کوی علی­آباد.
  • معرفی دفتر به ساکنین از طریق مراجعه پلاک به پلاک جهت تکمیل پرسشنامه خانوار .
  • حضور ساکنین در محل دفتر برای پیگیری موضوعات مختلف.
  • چاپ بنر و توزیع آگهی در سطح محله و … در قالب تبلیغات محیطی در خصوص برگزاری دوره­های آموزشی.
  • تشکیل کانال تلگرامی «کانال اطلاع­رسانی کوی علی­آباد» با هدف اطلاع­رسانی و آگاه­سازی ساکنین در خصوص برنامه­ها و اقدامات دفتر.
  • تشکیل گروه تلگرامی «شورای معتمدین کوی علی­آباد» با هدف اطلاع­رسانی، آگاه­سازی، طرح مسایل و موضوعات مختلف مربوط به محله و دریافت نظرات از اعضاء.
  • ·        ۱-۱-۴- فراخوان عمومی برای اطلاع­رسانی و جلب مشارکت سازندگان و سرمایه­گذاران
  • ۱-۱-۵- پیش­بینی و طراحی ساز و کار اجرایی لازم به منظور فراهم کردن امکان دریافت بازخوردهای گروه­های ذینفع و ذینفوذ
  • ۱-۱-۶- تهیه لیستی از کلیه گروه­های ذینفع و ذینفوذ (Stakeholders) شامل ساکنان، کسبه، نهادهای محلی، مدیریت شهری، سازمان­های مردم نهاد، سرمایه­گذاران، سازندگان و گروه­های داوطلب و علاقمند و … موثر در بازآفرینی
  • ۱-۱-۷- تحلیل بازخوردهای دریافت شده از سوی کلیه گروه­های ذینفع و ذینفوذ
  • ۱-۲- تعامل با مدیریت شهری و سایر دستگاه­های دولتی و عمومی ذیربط
  • ۱-۲-۱- انجام مکاتبات رسمی با مدیریت شهری، دستگاه­های دولتی و عمومی و سازمان­های مردم نهاد برای آگاهی­رسانی

پیرو آن دفتر اقدام به مکاتبه با ادارات مسئول در مدیریت شهری و بازآفرینی کوی علی­آباد در قالب موضوعات مختلف از قبیل موارد ذیل نمود:

  • معرفی دفتر خدمات توسعه محله­ای کوی علی­آباد به عنوان نهاد تسهیلگر و رابط میان ساکنین و سازمان­ها
  • پیگیری اقدامات صورت پذیرفته از طرف سازمان­های مختلف در کوی علی­آباد
  • اخذ برنامه­ سازمان­های مختلف در خصوص اقدامات آتی در سطح کوی علی­آباد
  • تکمیل بانک اطلاعاتی کوی علی­آباد با توجه به ماموریت هر سازمان
  • تعریف چارچوب همکاری و نحوه تعامل دفتر خدمات توسعه محله­ای کوی علی­آباد با سازمان­های مسئول

۱-۲-۲- مراجعه حضوری به مدیریت شهری، دستگاه­های دولتی و عمومی و سازمان­های مردم نهاد برای اطلاع­رسانی در خصوص اهداف مرکز توسعه محله و الگوها و فرآیندهای بازآفرینی

۱-۲-۳- مکاتبه مجدد با مدیریت شهری و دستگاه­های دولتی و عمومی و درخواست معرفی نمایندگان آنها برای ادامه مذاکرات و تداوم تعاملات فی­ما­بین از طریق نمایندگان

از جمله اداراتی که در این خصوص اقدام به پاسخ نموده­اند عبارتند از:

  • اداره کل امور اجتماعی و فرهنگی استانداری خوزستان
  • اداره کل راه و شهرسازی خوزستان
  • سازمان فنی و حرفه­ای شهرستان اهواز
  • آموزش و پرورش ناحیه ۲ اهواز
  • مخابرات منطقه ۳ اهواز
  • آب و فاضلاب منطقه ۳ اهواز
  • شهرداری منطقه ۳ اهواز
  • شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب

عمده تلاش­های صورت پذیرفته در این خصوص به دلیل عدم آشنایی سازمان­ها با جایگاه دفتر در روند توسعه سکونتگاه­های غیررسمی سبب گردیده است تاکنون پاسخ چندان مثبت و کاملی از ادارات دریافت نشود ولی با این وجود، دفتر توسعه محله­ای کوی علی­آباد در تلاش است تا رابطه خود را با سازمان­های دخیل در امر توسعه در جهت تامین منافع ساکنین کوی علی­آباد بهبود بخشد. همچنین دفتر در طی مکاتبات صورت پذیرفته با ادارات با هدف هدایت نهادهای مسئول در امر بازآفرینی کوی علی­آباد، آمادگی خود را جهت همکاری در چارچوب وظایف سازمانی هر اداره­ای اعلام داشته است. از جمله مهمترین اقدامات در چارچوب توافقنامه­ با ادارات می­توان به موارد ذیل اشاره نمود:

  • معرفی افراد واجد شرایط جهت تحت پوشش قرار گرفتن به سازمان­ بهزیستی و کمیته امداد
  • معرفی افراد معتادی که تمایل به ترک دارند به کمپ­های ترک اعتیاد بصورت رایگان
  • شناسایی معابری که لازم است عملیات زیرسازی و آسفالت بر روی آنها صورت پذیرد و ارایه به شهرداری منطقه
  • معرفی افراد علاقمند به یادگیری حرفه­ در رشته­های مختلف به سازمان فنی­و­حرفه­ای با هدف ترویج کارآفرینی
  • شناسایی و تهیه نقشه معابر فاقد شبکه آبرسانی و جمع­آوری فاضلاب و ارایه به آبفای منطقه
  • همکاری با آموزش و پرورش جهت دریافت گزارش وضع موجود مدارس واقع در کوی علی­آباد
  • همکاری با شرکت توزیع نیروی برق شهرستان اهواز و ارائه نقشه اولویت­بندی معابر و کوچه­های فاقد روشنایی در سطح محله بمنظور تامین روشنایی