آسیب های اجتماعی پدیده جدیدی نیستند و نمی توان جامعه ای را بدون آن متصور شد. اما آن چه جوامع مختلف را در این مورد از هم متمایز می سازد، نوع نگرش آنها به عوامل پدید آورنده آسیب ها و راهکارهای اصلاح و بهبود آن است.

مقدمه:
آسیب های اجتماعی پدیده جدیدی نیستند و نمی توان جامعه ای را بدون آن متصور شد. اما آن چه جوامع مختلف را در این مورد از هم متمایز می سازد، نوع نگرش آنها به عوامل پدید آورنده آسیب ها و راهکارهای اصلاح و بهبود آن است.
یکی از شاخص های توسعه پایدار، شاخص توسعه انسانی است که در سال ۱۹۹۰ توسط اقتصاددان پاکستانی به نام محبوب الحق و با همکاری اقتصاددانی هندی به نام آمارتیا سن در نخستین گزارش توسعه انسانی سازمان ملل متحد به کار گرفته شد.
شاخص توسعه انسانی،سه متغیر اصلی توسعه یعنی امید به زندگی، سواد، چگونگی و سطح آموزش و درآمد را مورد بررسی قرار می‏دهد و طبق آمارهای اعلام شده از سال ۲۰۰۸ رشد چندین ساله مولفه های توسعه انسانی در اغلب مناطق کاهش یافته و زمینه بروز آسیب پذیری را فراهم کرده است.
تحصیلات و سواد آموزی کودکان از شاخص های مهم توسعه یافتگی قلمداد می شود اما در آغاز قرن بیست و یکم شواهد حاکی از آن است که انسان های بسیاری از بیسوادی رنج می برند و از تحصیل و آموزش بازمانده اند.
با کمی تامل می توان دریافت که سواد آموزی تنها به محرومیت و بازماندن از آموزش ختم نمی شود، بلکه سواد در سطوح مختلف آن (از دوران دبستان تا تحصیلات آکادمیک) در زندگی روزمره افراد، شغل، بزهکاری، سبک زندگی، سرمایه های اجتماعی و فرهنگی تاثیرگذار است.
بر اساس آمارهای اعلام شده در شهریور سالجاری از سوی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی ، ۱۱۰ هزار کودک بازمانده از تحصیل در کل کشور در مقطع ابتدایی شناسایی شد که از این تعداد ۵۵ هزار و ۶۵ کودک تحت پوشش نهادهای حمایتی بودند به گونه‌ای که ۳۶ هزار و ۱۶ کودک تحت پوشش بهزیستی، ۲۵ هزار و ۳۳۲ کودک تحت پوشش کمیته امداد و ۸ هزار و ۲۷۷ کودک تحت پوشش هر دو نهاد اعلام شد.
۷ هزار و ۲۱۷ کودک به دلیل معلولیت و ۸ هزار و ۱۵ کودک به دلیل فقر ترک تحصیل کرده اند. در این میان خوزستان بهمراه استان های تهران،سیستان و بلوچستان و کرمان، جزو ۴ استان دارای بالاترین نرخ بازمانده از تحصیل در کشور است.
طبق تحقیقات صورت گرفته موانع فرهنگی (تعصبات خانواده در مورد ادامه تحصیل دختران)، ازدواج زیر سن ۱۵ سال، دسترسی نداشتن به مقاطع بالاتر از دبستان در محل زندگی، فقر خانواده ،معلولیت جسمی و ذهنی کودک و… از عوامل مهم بازماندن از تحصیل در استان خوزستان هستند.
آسیب های اجتماعی، نوعی بی سازمانی اجتماعی و نظام گسیختگی است که به شکل مستمر و فزاینده ای ارزش های محوری جامعه را مورد چالش قرار می دهد که در بستر اجتماعی متأثر از اختلال کارکردی در نظم اجتماعی و نابرابری در ابعاد فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است که در عمق، مسایلی نظیر تورم،بیکاری، حاشیه نشینی ،طلاق و فقر را تولید و در سطح،نابهنجاری ها ،کجروی ها و انحرافات اجتماعی را در حوزه امنیت عمومی بازتولید می کند.بنابراین شناخت آسیب های اجتماعی در حوزه امنیت عمومی و مدیریت آن برای پیش بینی، کنترل آسیب ها و افزایش ضریب امنیت عمومی مقوله ای لازم و اجتناب ناپذیر به شمار می آید.
اهمیت و ضرورت موضوع:
آموزش و پرورش یکی از عوامل مهم اثرگذار بر رشد و توسعه است و نخستین گام برای دستیابی به توسعه نیز آموزش تخصص ها و مهارت ها است.امروزه سوادآموزی یک ضرورت ملی و بین المللی تلقی می شود و تحقق رویکردی همانند اقتصاد دانش بنیان، استفاده بهینه از فناوری های نوین ، مستلزم برخورداری از توسعه دانش و یادگیری است.
بخش مهمی از منشور جهانی حقوق کودکان، تعلیم و آموزش است چرا که دانایی و مهارت را برای افراد به ارمغان می آورد. حال سئوال اصلی آن است که عدم ورود به چرخه تحصیل و دسترسی همگانی به آموزش چه تبعاتی برای فرد و جامعه به دنبال خواهد داشت؟
وقتی سخن از کودکان بازمانده از چرخه تحصیل به میان می آید،منظور افرادی است که در آینده بدون کسب مهارت های لازم زندگی و فرآیند اجتماعی شدن‌ وارد جامعه می شوند، تشکیل خانواده می‌دهند و این چرخه نسل به نسل همچنان ادامه پیدا می‌کند.
تحقیقات نشان می دهد بازماندگي از تحصيل صرفا مساله اقتصادي نيست؛در بسياري موارد بخصوص در مورد دختران مسائل فرهنگي و اجتماعي مشهود است.بطور مثال،ازدواج های زودهنگام و یا هم‌جنس نبودن معلمان با دانش‌آموزان مانع از حضور آنها در مدرسه مي‌شود.گاهی ممکن است کودکان به دلایل نواقص جسمی و ذهنی از تحصیل باز بمانند ،در برخي موارد هم دليل بازماندن دانش‌آموز، کمک به خانواده بعنوان نیروی کار است.
از دیگر عوامل بازماندگی از تحصیل و افت کمی و کیفی کودکان را می توان بی سوادی و کم سوادی والدین دانست؛ طبق تحقیقات انجام شده همبستگی معناداری میان بی سوادی، کم سوادی و آسیب های اجتماعی نظیر سرقت، طلاق، ایدز، خودکشی و غیره وجود دارد.
بطور مثال؛کودکانی که به دلیل مشکلات اقتصادی توانایی پرداخت هزینه تحصیل را ندارند،در سنین پایین وارد عرصه کار می شوند و به اجبار برای تامین مخارج زندگی، از درس خواندن منصرف می شوند. کودکان بازمانده از تحصیل قربانی فقر و معضلات دیگری می شوند که توانایی رویارویی و حل این مشکلات را ندارند و اغلب در فرایند کسب درآمد طعمه آسیب و سوء استفاده های دهشتناکی می شوند که متاسفانه به دلیل عدم مهارت های لازم و آگاهی قادر به تشخیص آن نیستند.
همانطور که قبلا گفته شد یکی از شاخصه های توسعه یافتگی جوامع، نرخ پوشش تحصیلی کودکان است. در حقیقت رشد دوران اولیه کودکی به عنوان یکی از مهم ترین تعیین کننده های اجتماعی سلامت،نقش موثر و غیر قابل انکاری در آینده و سرنوشت کودک در بزرگسالی دارد.
جامعه شناسان معتقدند اگر بخواهیم مشکلات اجتماعی جامعه در آینده روند نزولی داشته باشد و جامعه ای با محور نیروی انسانی کارآمد و توانمند داشته باشیم ،باید زمینه را برای حضور بچه ها در مدرسه فراهم کنیم.
آسیب های اجتماعی در جوامع قابل انکار نیست اما آموزش مهارت ها به افراد و تاب آوری اجتماعی در هنگام بروز حوادث بسیار مهم است،بنابراین مداخلات اجتماعی هدفمند و کارشناسی شده در حل این معضلات از سوی نهادهای حمایتی و آموزشی امری مهم و ضروری است.
با توجه به تاکید مقام معظم رهبری برای ایجاد نظام مراقبت اجتماعی از دانش آموزان ،استفاده از توان حمایتی همه دستگاه ها برای جلوگیری از بازماندن بچه ها از تحصیل نیاز است چرا که مدرسه تنها محلی برای یادگیری خواندن و نوشتن نیست بلکه مکانی است که در آن آموزش طیف وسیعی از باورها، مهارت ها و جامع پذیری افراد صورت می گیرد و بهترین مکانی که می تواند بچه ها را در برابر آسیب های اجتماعی مصون نگه دارد، مدرسه است.
اهداف پروژه:
ایجاد فرصت آموزشی برابر برای همه بچه‌های لازم التعلیم از حقوق بنیادین کودکان است. تعدادی از کودکان بنا به دلایل مختلفی مثل فقر و… از نظام تعلیم و تربیت بازمانده اند،بنابراین شناسایی، جذب و آموزش کودکان کار،خیابان، فقیر و سایرکودکان نیازمند به حمایت های مالی و آموزشی در رده سنی ۶ تا ۱۲ سال از هدف کلی این طرح است. همچنین پیشگیری از بازماندگی تحصیل درسالهای آینده، پیشگیری از ترک تحصیل دانش آموزان مقطع ابتدایی بویژه در مناطق روستایی، عشایری، دو زبانه و حاشیه شهرها، ارتقاي کیفیت زندگی کودکان بازمانده از تحصیل و توانمند سازی یکی از اعضای خانواده های آنان و پایش مستمر وضع موجود را از دیگر اهداف این طرح است.
جامعه آماری و گروه هدف:
براساس آخرین سرشماری سال ۹۵، استان خوزستان ۴ ميليون و ۷۰۰ نفر جمعیت دارد. بر اساس آمار ارائه شده بیش از ۵۰۰ هزار نفر بیسواد در خوزستان وجود دارد که ۲۳۸ هزار نفر بین سنین ۱۰ -۴۹ سال هستند و به تبع این آمار در جوامع روستايي و عشايري به نسبت مناطق شهري چند برابر خواهد بود. آمار کودکان بازمانده از تحصیل در کشور و استان آماری مخدوشی است و با اعداد متفاوتی از آن یاد می‌شود. در اوایل سالجاری دو وزارتخانه آموزش و پرورش و تعاون، کار و رفاه اجتماعی کودکان بازمانده از تحصیل در مقطع ابتدایی را بیش از ۱۱ هزار در استان اعلام کردند که بعد از چند ماه به ۸ هزار نفر تقلیل یافت.
ارگان های دولتی و غیر دولتی حاضر در پروژه:
با توجه به ضرورت و تثبیت بررسی وضعیت کودکان بازمانده از تحصیل و همچنین به دلیل اینکه توسعه آموزش کمی و کیفی از عهده یک دستگاه خارج است،کارگروهی مشترک اردیبهشت سالجاری از آموزش و پرورش ،اداره کل بهزیستی،کمیته امداد و مؤسسات خیریه با ریاست مدیر کل امور اجتماعی و فرهنگی استانداری خوزستان شکل گرفت و تفاهم نامه همکاری بین ارگانهای مربوطه منعقد گردید.
اختصاص بودجه ویژه استانداری خوزستان به طرح شناسایی کودکان بازمانده از تحصیل
اواخر اسفند ماه سال گذشته با توجه به تاکیدات مقام معظم رهبری مبنی بر ورود جدی تمام دستگاهها در حوزه آسیب های اجتماعی و با تلاش هاي مجدانه مجموعه استانداری خوزستان، از سوی وزارت کشور اعتباری بالغ بر ۱۵۰ میلیارد ریال به استان خوزستان اختصاص یافت. بخش عمده ای از این اعتبار با توجه
به شعار سال ٩٦ استاندار خوزستان مبني بر اينكه “هيچ كودكي به دليل فقر از تحصيل باز نماند” به اداره کل آموزش و پرورش خوزستان و اداره کل بهزیستی استان به ترتیب اعتباراتی بالغ بر ۱۰ میلیارد ریال و ۵ میلیارد ریال برای طرح “شناسایی و جذب کودکان بازمانده از تحصیل” تخصیص یافت.

روند اجرایی پروژه:
آموزش و پرورش يكي از مهمترین نهادهاي اجتماعي است كه از بدو تشكيل زندگي گروهي انسان و در پاسخ به نياز انسانها در روابط متقابل به شكل ابتدايي خود وجود داشته‌است. از مهمترین کارکردهای مدرسه می توان به از بين بردن بي‌سوادي، بي‌كاري، محروميت و بسياري از مشكلات و نارسائي‌هاي ديگر اجتماعي نام برد. مدرسه مكاني است كه در آن استعدادهاي بالقوه دانش‌آموزان پرورش می يابد و آنان را براي شركت فعال در جامعه آماده سازد.
در همین راستا،جلسه انسداد مبادی بیسوادی و کم سوادی اردیبهشت ماه سالجاری در دفتر اداره کل امور اجتماعی و فرهنگی استانداری با حضور نمایندگان اداره کل بهزیستی استان و آموزش و پرورش برگزار شد.
در این جلسه موسسه گلشن آل طاها بعنوان مجری اصلی این طرح با همکاری دیگر موسسات خیریه با آموزش و پرورش استان و اداره کل بهزیستی خوزستان بعنوان کارفرما نسبت به عقد قرارداد اقدام کرد.مقرر شد اطلاعات تمام کودکان بالای ۶ سال از سوی اداره کل ثبت احوال و امور سجلی در اختیار آموزش و پرورش استان قرار گیرد.
طبق آمار اعلامی از سوی اداره کل بهزیستی ۸۸۰۱ نفر بازمانده از تحصیل از سوی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در سامانه “مشق ما” این وزرات خانه به ثبت رسیده بودند که شناسایی و جذب آنها از طریق موسسه گلشن آل طه و دیگر موسسات خیریه در دستور کار قرار گرفت.همچنین موسسه خیریه امیرالمومنین بصورت پایلوت در منطقه ملاشیه اهواز حضور یافت و شناسایی بازماندگان از تحصیل خانه به خانه انجام توسط این موسسه صورت گرفت.اداره کل آموزش و پرورش هم به استناد لیست ارسالی از سوی وزارت آموزش و پرورش مبنی بر اینکه ۱۱ هزار و ۶۱۴ کودک بازمانده از تحصیل در استان وجود دارند، فعالیت های خود را آغاز کرد که در ادامه عملکرد هر ارگان بطور جداگانه توضیح داده شده است.
شهرستان های هدف: کلیه شهرستانهای استان خوزستان در این طرح مورد نظر قرار گرفته شد.

فرآیندهایی که در این پروژه تعریف می گردد:
الف) آموزش و فرهنگ سازی میان خانواده ها
ب) مهیاکردن شرایط تحصیل آسان و در دسترس بودن امکانات


تجربه نشان داده است اگر مشکلات اقتصادی خانواده ها رفع شود، یکی از مهمترین موانع بازماندن کودکان از تحصیل حل خواهد شد. در بسیاری اثربخشی مشوق های مادی و ملموس کارسازتر از مشوق های معنوی بوده است البته ارائه مشوق های معنوی به خانواده هایی که در این طرح همراهی کرده اند نباید نادیده گرفته شود.
الف) آموزش و فرهنگ سازی میان خانواده ها:
یکی از مهم‌ترین و اساسی‌ترین حقوق هر انسان، بالاخص در سنین متعارف ابتدایی (۱۲-۶) سال، حق تعلیم و تربیت و آموزش و یادگیری است. از آنجا که برخی از موانع فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و… مانع از حصول این حق است، در این راستا و در موضوع کودکان لازم‌التعلیم و بازمانده از تحصیل آسیب‌پذیری دختران به دلیل شرایط خاص حاکم بر جامعه شهری و روستایی بیش از پیش بوده و اغلب مشوق های مالی هم بی تاثیر است. در این خصوص شناسایی خانه به خانه کودکان و برقراری اعتماد و ارائه خدمات مددکاری می تواند اثربخش باشد. در این طرح حضور مددکاران موسسات خیریه در محل زندگی کودک و همچنین پیگیری مدیران هر مدرسه در خصوص عدم ثبت نام در سامانه منتخب آموزش و پرورش،فرآیند ثبت نام و مددکاری آغاز می شود و ضمن ثبت مشکلات و موانع بازماندگی از تحصیل، اقدامات لازم جهت رفع موانع صورت می گیرد.کارشناسان معتقدند برای نقاطی که درگیر تعصبات فرهنگی است می‌توان از چهره‌های پرجاذبه محلی مثل روحانیون، کدخدای ده، ریش‌سفیدها و شورای روستا استفاده کرد تا اینها از فواید تحصیل، فارغ از جنسیت افراد برای مردم حرف بزنند.
ب) مهیاکردن شرایط تحصیل آسان و در دسترس بودن امکانات:
پس از واکاوی عوامل اساسی و زیربنایی بازماندگی از تحصیل، سعی در مهیا کردن شرایط آسان و در دسترس بودن امکانات برای کودک و خانواده آغاز می شود. اگر بهانه یک خانواده برای مانع‌تراشی تحصیلی، مشکلات اقتصادی باشد براحتی می‌شود با مشوق‌های مالی آنها را مجاب کرد، مثلا اگر فرزند یک خانواده کار می‌کند و کمک خرج آنهاست می‌توان با پرداخت همان مبلغ به خانواده‌، فرزند را به مدرسه بازگرداند.

عملکرد اداره کل آموزش و پرورش استان خوزستان:
طرح انسداد مبادی بی سوادی در راستای شناسایی، جذب، آموزش و نگهداشت کودکان لازم التعلیم و بازمانده از تحصیل بعنوان ابلاغیه مقام معظم رهبری، نقشه جامع علمی کشور، سند تحول بنیادین یکی از مهمترین فعالیت های آموزش و پرورش است. در راستای اجرایی شدن این طرح شورای آموزش و پرورش استان به ریاست دکتر غلامرضا شریعتی، استاندار خوزستان جهت شناسایی و اجرای این طرح به عنوان یک الویت دینی و ملی تشکیل شد. در این راستا کلیه مصوبات این شورا به سازمان های مربوطه (درون بخشی و برون بخشی) جهت اجرای هرچه بهتر طرح ابلاغ شد. اداره آموزش و پرورش استان خوزستان ارائه آموزش با کیفیت در دوره پیش دبستانی، شناسایی و جذب به موقع دانش آموزان، ارتقای کیفیت آموزش و پیشگیری از ترک تحصیل دانش آموزان را به عنوان یک الویت جدی در دستور کار خود قرار داد. همچنین معاونت آموزش ابتدایی ادراه کل آموزش و پرورش استان، برنامه عملی به منظور شناسایی و تحلیل دقیق شاخص ها و میزان مشارکت اعضای شورا تدوین کرد.
بر اساس آمارهای مطرح شده طی جلسات مختلف توسط اداره کل آموزش و پرورش استان خوزستان، ۱۱ هزار ششصد و چهار ده هزار کودک طبق لیست ارسالی از سوی وزارت آموزش و پرورش در اختیار این ارگان قرار گرفته شد که پس از بررسی های انجام شده توسط کارشناسان این مرکز مشخص شد ۶ هزار و نوزده نفر دختر و ۵ هزار و پانصد و نود و پنج نفر پسر هستند. بر اساس اطلاعات موجود کارشناسان اداره کل آموزش و پرورش استان لیست ها را دسته بندی و در اختیار شهرستان های مورد نظر قرار دادند.پس از بررسی های صورت گرفته اطلاعات ذیل بدست آمد:

جدول شماره یک: تحلیل اطلاعات لیست ارسالی از سوی وزارت آموزش و پرورش

عملکرد اداره کل بهزیستی استان خوزستان:
اداره کل بهزیستی استان ،در سال ۹۶ و در فاز اول این طرح ۸۸۰۱ کودک استان خوزستان که سال گذشته در مدارس ابتدایی ثبت نام نکرده و یا ترک تحصیل نموده اند را با استناد به سامانه الکترونیکی ثبت نام دانش آموزان(سناد) و با استفاده از بانکهای اطلاعاتی موجود در کشور مشخصات و شماره تلفن سرپرست این کودکان را جهت شناسایی اولیه (راستی آزمایی اطلاعات) تهیه و در اختیار موسسه گلشن آل طه بعنوان مجری طرح فرار داده شد.بدین منظور خیریه در مدت ۳۵ روز کاری اقدام به برقرای تماس تلفنی با کلیه سرپرستان کودکان مشمول طرح فوق نمود و از وضعیت تحصیل و یا عدم تحصیل کودک اطلاعاتی حاصل گردید. در این فاز شماره تماسهای بیش از ۳ هزار نفر اشتباه بود و تنها ۲۷۰۰ نفر اعلام همکاری کردند. آمار و اطلاعات حاصله از مرحله اول طرح، پایه و اساس اقدامات بعدی و تصمیم گیری صورت گرفت.
جهت پیشرفت هر چه بیشتر طرح کودکان بازمانده از تحصیل،اداره کل بهزیستی خوزستان با نظارت و هماهنگی اداره کل امور اجتماعی و فرهنگی استانداری خوزستان،برای شناسایی کودکان کار و بازمانده از تحصیل، با ۱۰ موسسه خیریه دیگر تفاهم نامه امضا کرد . دو موسسه خیریه احسان و ۱۴ معصوم (ع) در اهواز و هشت موسسه خیریه در سایر شهرستان ها برای همکاری در این طرح با بهزیستی تفاهم نامه هایی منعقد شد.در همین راستا کارگاه آموزشی درباره نحوه اجرای مرحله دوم طرح برای تمامی موسسات خیریه توسط اداره کل بهزیستی برگزار شد.
در فاز دوم وزارت رفاه ،تعاون و کار اطلاعات کامل و صحیحی از ۱۲۱۲ کودک بازمانده از تحصیل در اختیار اداره بهزیستی قرار داد که این اداره به تفکیک شهرستانها لیست اسامی را در اختیار موسسات و سازمان های مردم نهاد فعال در این طرح گذاشتند.

جدول شماره (۲): تعداد کودکان بازمانده از تحصیل در استان خوزستان به تفکیک شهرستانها

با توجه به اقدامات صورت گرفته و با استفاده از ظرفیت موسسه های خیریه،فعالین اجتماعی و نیروهای داوطلب ۴۸۶ کودک بازمانده از تحصیل توسط اداه کل بهزیستی استان در مهرماه سالجاری به چرخه تحصیل بازگشتند.

جدول شماره (۳): عملکرد موسسات خیریه تحت نظارت بهزیستی در جذب و شناسایی بازماندگان از تحصیل